GÜMRÜK İŞLEMLERİNDE YAPAY ZEKA KULLANIMI

Son günlerde gümrük işlemlerinde yapay zeka kullanımı, yapay zeka kullanılarak eşyanın tarifesinin tespit edilmesi hatta yapay zeka ile gümrük beyannamesi doldurulması gündemde yer alıyor. Yapay zeka uygulamasının daha başında olduğumuz, bu konuda önümüzde hayal edemeyeceğimiz gelişmelerin olacağı da üzerinde hepimizin hem fikir olduğu bir konu. Elbette geleceği hiçbirimiz göremeyiz ama bu günkü koşullarda gümrük işlemlerinde yapay zekadan yararlanılması konusunun masaya yatırılmasında fayda var. Hatta şu soruyu sormak için erken mi biliyoruz ama “yapay zeka gümrük müşavirliğini bitirecek mi?” sorusunun tartışılmasında da fayda var.

Her şeyden önce, bir olguyu tartışmak için öncelikle onun ne olduğunu veya o olgunun neyi ifade ettiğini ortaya koymak gerekir. Bir olgu için herkesin ortak paydada birleşmesi gerekir ki, aynı dili konuşmak ve anlaşabilmek mümkün olsun. O nedenle, “akıl”, “zeka” ve “yapay zeka” kavramlarının ne anlama geldiğini açıklamakla konuya başlamak daha yararlı olacaktır.

Akıl, Zeka

Akıl, felsefi anlamda kavram oluşturma ve bunlara göre hükmetme kapasitesidir. Diğer bir deyişle bir durumu bütüncül olarak anlama, kavrama hükme varma kapasitesidir. Akıl, kelime ve kavramların anlamlarını bilme yeteneği de diyebiliriz.

Zeka ise zihnin öğrenme, öğrenilenden yararlanabilme, yeni durumlara uyabilme ve yeni çözüm yolları bulabilme yeteneğidir. Yani, zihnin birçok yeteneğinin uyumlu çalışması sonucu ortaya çıkan bir yetenekler birleşimidir. Zihnin algılama, bellek, düşünme, akıl yürütme, öğrenme gibi birçok işlevini içerir.

Peki, akıl ile zeka arasındaki ne fark var? Öncelikle akıl somut olarak ölçülemez. Akıllı bir insan doğru ve yanlışı, yalan ve gerçeği ayırt edebilme yetisine sahiptir. Yaş ilerledikçe, olgunlaştıkça, akıl da gelişir. Akıllı kişi, doğru olanı seçen ve doğru olanı yapan kişidir.

Zeka ise beynin algılama hızıdır. Zeka etik bir anlam taşımaz, IQ testi ile ölçülebilir ve her insanda eşit bulunmaz.

Bu durumda, zekanın daha teknik, aklın ise daha etik bir boyutu olduğunu söyleyebiliriz. Zeka; bir olayı önce anlama, ilişkileri kavrama, yargıda bulunma, daha sonra açıklayarak çözme yeteneğidir. Bir besteci müzik eserini aklıyla değil, zekasıyla yaratır. Aynı besteci, en basit matematik denklemini çözemeyebilir. Burada devreye zekanın, algı ve hafıza yeteneğine göre farklılık göstermesi giriyor. Zeki insan çözüm üretebilir, akıllı insan ise ürettiğini olumlu yönde uygulama kabiliyetine sahiptir.1

Yapay Zeka

Yapay zeka, doğal zekanın aksine makineler tarafından uygulanan zeka çeşididir. Yapay zeka, insan zekasını taklit eden ve insan benzeri görevleri gerçekleştirebilen bilgisayar

sistemleri veya yazılımlarıdır. Temelde, makinelerin öğrenme, problem çözme, anlama, konuşma, görsel tanıma gibi bilişsel yeteneklere sahip olmasını amaçlar.

Makineler bilgi saklama kapasitesi ve unutmama konularında insandan üstündür. Ancak, muhakeme, bilgiyi kullanma, algılama ve sorun çözme konusunda ise insan beyni devreye girer. Yapay zeka, bilgi saklama yeteneği ile insan zekasının taklit etme yeteneğinin bileşimidir diyebiliriz. Bu durumda, doğal olarak klasik makine fonksiyonuna öğrenme yeteneğinin eklenmesi gerekir. Böylece yapay zeka;

· Verilerden öğrenebilir (makine öğrenimi),

· Mantık yürütebilir,

· Karar verebilir,

· Doğal dili anlayabilir ve konuşabilir,

· Görüntüleri tanıyabilir.

Yapay zekanın daha başında olduğumuz dikkate alındığında, ne kadar gelişeceği nereye evrileceği henüz bilinememektedir. İşte bu durum, yapay zekanın aynı zamanda tehlikeli bir sonuca doğru gittiği endişesini de doğurmaktadır.

Gümrük İşlemlerinde Yapay Zeka Kullanımı

Gümrük işlemlerinde yapay zeka kullanımı, iş yükünü ve hataları azaltmak, işlemleri hızlandırmak ve güvenliği artırmak amacıyla kullanılıyor. Bu amaçlar doğrultusunda şu tür işlerde yapay zeka kullanımı giderek artıyor;

- Gümrük beyannamesi doldurma,

- Beyanda bulunmak için kullanılan belgelerin okunması, içeriklerinin (fatura, konşimento, menşe şahadetnamesi vb.) dijital ortama aktarılması,

- Belgelerden eşyanın gümrük tarife istatistik pozisyonunun (GTİP) tespit edilmesi,

- Hazırlanan taslak beyannamenin kontrol edilerek ceza riskinin minimize edilmesi,

- Belgelerin ve içeriklerinin tercüme edilmesi.

Hangi Riskleri Barındırıyor?

OCR, basılı belgeleri dijital görüntü dosyalarına dönüştüren bir teknolojidir. Belgede bulunan her bir karakteri tanımlayarak dijital ortama dönüştürür. Önceden sadece metni tanıyan kelime bazlı OCR teknolojisi, artık farklı dillerde, el yazısı ve çeşitli formatlardaki belgeleri daha doğru okuyabilecek düzeyde gelişti. Artık okunan belgeler, doğal dil işleme teknikleriyle anlamlandırılıyor. Böylece sadece kelimeler değil, cümlenin anlamı, bağlamı da analiz edilerek doğru kategori ve işlem belirleniyor.

Bu şekilde okunan belgelerin içeriği, insan aklıyla birebir örtüşmeyebilir. Kontrol edilmeyen dijital bilgiler hatalı işlem yapılmasına sebep olabilir.

Makine eliyle yapılan tercümeler hala yeterli düzeye erişmiş değil. Özellikle eş anlamlı olan veya deyim niteliğindeki ifadelerde tercüme hatası yapılabilmektedir.

Belgede yer alan isimler baz alınarak yapılan tarife tespiti tek başına yeterli değildir. Çoğu zaman eşyanın ticari ismi kadar içleğindeki bileşenler ve kullanım yeri tarife belirlenmesinde önemlidir. Salt bu yöntemle yapılan tarife tespiti sonucunda ağır cezalarla karşılaşma riski bulunur.

Bir bütün olarak değerlendirildiğinde, gümrük işlemlerinde yapay zekanın kullanılması iş yükünün azalmasına ve işlemlerin hızlandırılmasında önemli bir katkı sağlayacaktır. Bununla birlikte, buna güvenilmesi halinde ağır cezalarla karşılaşılması olasılığı da yüksektir.

Tehlikeleri

Yukarda da belirttiğimiz gibi yapay zeka, sürekli öğrenme esasına göre çalışmaktadır. Doğal olarak yapay zekaya tanıtılan her belge ve bilgi, en azından yazılımı yapan kişiye teslim edilmiş demektir. Aynı zamanda öğrenilen bir bilgi olduğu için daha sonraki tüm kullanıcıların bu bilgiye dolaylı da olsa erişimi mümkün hale gelir. Bu nedenle, yapay zekanın ez büyük tehlikesi veri gizliliği tehlikesidir.

Yine yukarda da belirttiğimiz gibi yapay zeka, bir yandan işlemleri hızlandırırken diğer yandan iş yükünü azaltmaktadır. Bu da doğal olarak insanların yapacağı bazı işlerin yapay zeka tarafından yapıldığı anlamına gelir. Daha yakın dönemde senaryo yazarları yapay zekanın işlerini ellerinden aldığı için Hollywood’da eylem yapmışlardı. Bu durum yapay zekanın kullanıldığı her sektör için geçerli.