BİR BİLENE SORDUK

TIR KONVANSİYONU

Gülseren GÜLTEPE

Gümrük Müşaviri

Bundan 200 yıl önce karayolları bugün “stabilize yol” diye tanımlanan sertleştirilmiş topraktan oluşan, bazen paket taş döşenmiş bulunan yollardan oluşuyordu. Petrolün bulunması ve endüstride kullanılmasıyla birlikte petrolün en alt yan ürünü olan “asfalt” yol yapımında kullanılmaya başlandı. 1800’lü yıllarda tretuvar yapımı için kullanılan asfalt, ilk kez 1870 yılında, Belçikalı kimyager E.J. de Smadt tarafından New Jersey’de yol kaplaması olarak tercih edildi. İçten patlamalı motora sahip benzinle çalışan ilk araç Karl Benz tarafından 1885 yılında üretildi. Bunun sonucu olarak yaklaşık aynı yıllarda geliştirilmiş olan içten patlamalı motorlara sahip taşıt araçları üretilmeye başlandı.

 

Türkiye’de ise asfalt uygulamalarına ilk kez Osmanlının son döneminde başladı. 1950’de Karayolları Genel Müdürlüğü’nün kurulmasıyla birlikte ülke 70 yıl içinde bir boydan bir boya toplam 68.266 kilometrelik karayolu ağıyla örüldü. Bu yolların 3.095 kilometresi ise otoyol olarak hizmete açılmıştır.

 

Kısacası, karayolları hız yapılmasına olanak tanıyan asfalt kullanımı ile birlikte son 150 yılda küresel düzeyde yaygınlaşan bir taşımacılık modu olmuştur.

 

Özellikle İkinci Dünya Savaşı sonrası sağlanan barış ortamı ve imzalanan GATT gibi anlaşmalar, uluslararası ticaretin de hızla gelişmesine neden olmuştur. Bu kapsamda, Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu UNECE gözetiminde hazırlanan TIR Konvansiyonu Türkiye’de 1966 yılından itibaren uygulanmaya başlanmıştır. Daha sonra gözden geçirilen “1975 TIR Konvansiyonu” da aynı yıl Türkiye tarafından imzalanmıştır. Konvansiyon Türkiye’de Bakanlar Kurulu tarafından 16.01.1985 tarihinde onaylanarak yürürlüğe girmiştir.

 

Konvansiyon, TIR karnesi himayesinde eşyaların uluslararası taşınmasına izin vermekte; gümrük mühürlü araçların ve yük konteynerlerin sınır kontrolüne tabi olmaksızın ülkelerden geçmesine olanak sağlayarak ticareti ve uluslararası karayolu taşımacılığını kolaylaştırmakta ve güvenli hale getirmektedir. TIR Sistemi uluslararası nakliyecilerin bir veya birden fazla ülkenin kara sahasından geçerken karşılaştıkları güçlükleri azaltmak, aynı zamanda gümrük idarelerine ulusal prosedürlerin yerine uluslararası kontrol sistemlerinin kullanılması olanağını sunmak, her ülkenin malların taşınması esnasındaki olası vergi kayıplarını etkin olarak önlemek amacıyla oluşturulmuştur.

 

TIR Konvansiyonu’nun 74 akit tarafı olmakla birlikte, TIR sistemini aktif olarak 61 ülke uygulamaktadır. Günümüzdeki mevcut yegane uluslararası teminat zinciri, Cenevre merkezli Uluslararası Kara Taşımacılığı Birliği (lRU) tarafından yönetilmektedir.

 

Uluslararası yük taşımacılığında TIR sisteminden yararlanabilmek için;

  • Mallarınemniyetli araç veya konteynerlerde taşınması;
  • Risk altındaki gümrük vergileri ve harçların, sefer süresince uluslararası geçerliliği olan bir teminat kapsamında olması;
  • Mallara yükleme yapılan ülkeden (hareket ülkesi) itibaren kullanılmaya başlanan ve hareket, transit ve varış ülkelerinde bir gümrük kontrol belgesi işlevi gören, uluslararası geçerliliğe sahip bir Karnenin eşlik etmesi;
  • Hareket ülkesi gümrüğünde alınan gümrük kontrol tedbirlerinin transit ve varış ülkeleri tarafından da kabul edilmesi;
  • Ulusal kuruluşların TIR Karnesi düzenlemeleri ve gerçek ve tüzel kişilerin ise TIR karnelerini kullanmaları için TIR Prosedürüne kontrollü erişiminin sağlanması;

 

Gerekmektedir.

Tır Karnesi, TIR Konvansiyonu ekinde yer alan örneğe uygun olarak Uluslararası Karayolu Taşımacılığı Birliği (IRU) tarafından basılarak akit tarafların kefil kuruluşları aracılığıyla taşıyıcıların kullanımına sunulan ve TIR sistemi altında eşya taşımaya mahsus belgedir. Her bir TIR Karnesinin farklı bir referans numarası vardır. İhtiva ettiği sayfa sayısına göre 4, 6, 14 ve 20 yaprak olmak üzere çeşitlere ayrılmıştır.

 Karne sayfa sayıları, hareket, varış ve transit olarak geçilecek ülke ve/veya gümrük idaresi sayıları göz önüne alınarak, farklı basılmıştır. Bunun için, TIR karnesi açılırken, karneye işlem yapacak olan hareket, transit ve varış gümrük idareleri sayısı hesaba katılmalıdır. Örneğin 6 yapraklı bir TIR Karnesi 3 ülke (yani 6 gümrük idaresi) arasında kullanılabilir. TIR Karnesi tek bir TIR taşıması için düzenlenmektedir.

Eşya hareket, transit ve varış gümrüklerine TIR Karnesi ile beraber sunulmaktadır. TIR Karnesi usulüne uygun olarak ilgili gümrük idaresine onaylatılır. Bu işlemden sonra TIR Karnesi kefil kuruluşa iletilmek üzere, TIR işlemlerinin yürütüldüğü ulusal kefil kuruluşa iade edilir. TIR Karneleri Türkiye'de ulusal kefil kuruluş statüsüne sahip TOBB adına TIR işlemlerini yürütmekle görevlendirilen Ticaret Odaları tarafından dağıtılmaktadır. TIR Karnesi geçerlilik süresi veriliş tarihinden itibaren 120 gündür. Bu sürenin son günü dahil karne, hareket gümrük idaresince kabul edilir ise taşıma tamamlanıncaya kadar geçerliliğini korur. TIR Sistemi seferin en az bir bölümü karayoluyla gerçekleştirilmek kaydıyla, demiryolu, iç su yolu ya da denizyolu ile konteynerler içinde taşınan mallar için de geçerlidir.

TIR karnesi himayesinde uluslararası taşımacılık, TIR Konvansiyonunda öngörülen şartlara uygun olarak üretilmiş taşıtlar ve/veya konteynerler ile yapılmaktadır. Bu kapsamda taşıtlar (römorklar) için, taşıt onay belgesi, konteynerler için, konteyner onay plakası, düzenlenmektedir. Onay belgeleri yetkilendirilen gümrük müdürlükleri tarafından verilmektedir.

TIR Karnesi kapsamında, taşınmasına izin verilmeyen eşyalar Gümrük Genel Tebliği Seri No 1 tebliği ek 10 da belirtilmiştir. İçki, sigara ile bunların türevlerinin miktarı ne olursa olsun normal TIR karneleri (Model 1) kapsamında taşınması yasaktır. Yine EK 10 da yer alan içki, sigara türevlerinin TIR Konvansiyonu gereğince, Tütün-Alkol Tır Karneleri (Model 2) kapsamında taşınması gerekmekle birlikte, uluslararası kefil kuruluş tarafından bu eşyalara ilişkin kefalet halihazırda kabul edilmediğinden bu eşyaların, Tütün-Alkol Tır Karneleri kapsamında da taşınmasına izin verilmemektedir. Yüksek alkollü içecek ve tütün ile bunların türevleri dışında kalan eşyanın (ham tütün, bira ve şarap dahil) normal TIR Karneleri ile taşınması mümkündür.

TIR Karneleri aracın varış gümrük idaresine varması ve karne içeriği eşyanın tam olarak geçici depo işletmesi veya gümrük antrepo işletmesi tarafından teslim alınması halinde, ilgili gümrük idaresi tarafından ibra edilmekte ve ibra meşruhatlarının bulunduğu Volet-1, Volet-2 nüshalarının dip koçanlarını içeren karneler arşivlenmek üzere TOBB tarafından  IRU’ya gönderilmektedir.

 

TIR karnesi himayesinde taşınan serbest dolaşımda olmayan eşyaya ilişkin tespit edilen eksiklik veya fazlalık için ilgili gümrük müdürlüğü tarafından takibat yapılmaktadır.

Eksiklik ve fazlalığa ilişkin tutanağın imzalandığı tarihte TIR karnesi hamiline bildirim yapılması halinde bu tarih, bildirim yapılamaması durumunda ise takibat yazısının TIR karnesi hamiline tebliğ edildiği tarih esas alınarak eksiklik veya fazlalığın nedeninin üç ay içinde belgelendirilmesi istenilmektedir.  

Eksikliğe ilişkin olarak, verilen süre içerisinde herhangi bir belge ibraz edilmemesi veya ibraz edilen belgelerin geçerli sayılmaması halinde, gümrük idaresi tarafından eksik çıkan eşyadan tarife pozisyonuna veya tarife pozisyonu tespit edilemiyor ise 4458 sayılı Gümrük Kanununun 237 inci maddesine göre, cinsine ve türüne göre tarifede dahil olduğu faslın en yüksek vergiye tabi pozisyonuna göre hesaplanan gümrük vergileri kadar para cezasının TIR karnesi hamilinden tahsili yoluna gidilmektedir.

Fazlalığa ilişkin olarak verilen süre içerisinde herhangi bir belge ibraz edilmemesi veya ibraz edilen belgelerin geçerli sayılmaması halinde fazla çıkan eşyaya ilişkin olarak Gümrük Kanununun 237 inci maddesine göre, söz konusu eşyaya el konularak mülkiyenin kamuya geçirilmesine karar verilmektedir. Anılan eşyanın tasfiyeye tabi tutulmasının yanı sıra eşyanın CIF kıymeti kadar para cezası alınmaktadır.

TIR Karnesi himayesinde taşınan eşyanın yapılan kontrol ve muayene sonucunda, beyan edilenden belirgin bir şekilde farklı cinste olduğunun tahlil, teknik inceleme ve araştırmaya gerek olmaksızın tespiti halinde, fiilin niteliğine göre ya gümrük vergilerinin iki katı ya da eşyanın ön izne bağlı olması halinde farklı çıkan eşyanın gümrüklenmiş değerinin iki katı tutarında para cezası kesilmektedir.

Öte yandan, TIR Karnesi himayesinde transit rejimi çerçevesinde taşınan serbest dolaşımda bulunmayan eşyayı, rejim hükümlerine aykırı olarak gümrük bölgesinde bırakan kişi, 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanununun 3 üncü maddesinin 3 üncü fıkrasına göre, bir yıldan üç yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılmaktadır.

Türkiye 2002 yılından beri TIR Konvansiyonu’nun yanı sıra Avrupa Birliği tarafından yürürlüğe sokulan Ortak Transit Konvansiyonu’na da taraf olmuştur. Bu Konvansiyon kapsamındaki taşımalar NCTS (Yeni Bilgisayarlı Transit Sistemi) üzerinde üretilen  T1 Belgesi ve T2 Belgesi himayesinde gerçekleştirilmektedir. TIR karneleri ile ilgili işlemlerin bilgisayar ortamına taşınamamış olması ve TIR karnelerinin hala daktilo ile doldurulmak zorunda bulunması nedeniyle, taşımacılar büyük ölçüde NCTS’e yönelmiş durumdadır. Türkiye’deki uluslararası nakliyeciler genellikle Avrupa Birliği’ne yönelik taşımalarını T1 Belgeleri ile gerçekleştirirken, Ortak Transit Konvansiyonu’na taraf olmayan Ukrayna, Moldova, Rusya, Gürcistan, Azerbaycan, Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan, İran gibi ülkelere transit yüklerini TIR karnesi himayesinde yapmaya devam etmektedir.

KAYNAKÇA

- Tır Karneleri Himayesinde Uluslararası Eşya Taşınmasına Dair Gümrük Sözleşmesi (1975 Tır Sözleşmesi)

- Gümrük Genel Tebliği (Tır İşlemleri) (Seri No:1)

www.tobb.org.tr

tir@iru.org

 

SORU VE CEVAPLAR

Soru 1. Kimler TIR Karnesi himayesinde uluslararası taşımacılık yapabilir?

Cevap: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından C2, L2, R2 Yetki Belgesine sahip işletmeler ulusal kefil kuruluş olan TOBB’a taahhütname ve teminat sağlamak koşuluyla TIR karnesi temin ederek bu karne himayesinde uluslararası taşımacılık yapabilir.

 

Soru 2. TIR Konvansiyonu’na taraf ülke ile TIR Sözleşmesini uygulayan ülke arasında fark var mıdır?

Cevap: Evet fark vardır. TIR sözleşmesine taraf ülke, TIR Sözleşmesini imzalayan ülke olmakla birlikte fiilen sistemi kullanmayabilir. Örneğin ABD, Japonya Konvansiyona taraf olmasına karşın coğrafi konumları gereği sistemi kullanmamaktadır. TIR Sözleşmesini uygulayan ülke ise Sözleşmeye taraf, TIR karnesi veren ve garanti eden kuruluşa sahip ve gümrük idareleri TIR işlemi yapabilen ülkedir. Türkiye hem Konvansiyona taraftır hem de TIR sistemini aktif olarak kullanmaktadır.

 

Soru 3. TIR Karnesinin geçerlilik süresi kaç gündür?

Cevap: TIR Karnesi geçerlilik süresi veriliş tarihinden itibaren 120 gündür. Bu sürenin son günü dahil karne, hareket gümrük idaresince kabul edilir ise taşıma tamamlanıncaya kadar geçerliliğini korur.

 

Soru 4. TIR Karnesi kapsamında kaç ülkeden geçiş yapılabilir?

Cevap: 3 ülke ve 7 ülke arasında geçiş yapılabilecek karne çeşitleri vardır. 3 ülke arasındaki geçiş işlemi için 6 yapraklı bir TIR karnesi kullanılır. Ayrıca 14 yapraklı bir TIR karnesi ile 7 ülkeden geçiş yapılabilir.

 

Soru 4. TIR işlemi tamamlandıktan sonra kullanılmış TIR karneleri ne yapılır?

Cevap: TIR karneleri her zaman IRU’nun mülkiyetinde kalır. Varış gümrüğünde karne sonlandırıldığında, karne sahibi karneyi bağlı bulunduğu Oda’ya iade eder. Ulusal Kefil Kuruluş (TOBB) bu karneleri kontrol edilmek ve arşivlenmek üzere IRU’ya gönderir.