Abdullah ÖZGÜR

UGM İç Denetçisi

Belli amaçlar için eşyanın üretim sürecindeki bazı kritik bilgilerinin dikkate alınarak yeniden şekillendirilmesi her zaman olanaklıdır. Yeniden şekillendirme dış ticarette avantaja dönüştürülebilmektedir. Tarife mevzuatında eşyanın sınıflandırmasında kullanılan hukuki  veriler  göz önünde bulundurularak beyan konusu  eşyanın daha düşük vergi oranlarına/dış ticaret politikalarına tabi olan tarife pozisyonlarına göre tasarlanması günümüzde tarife mühendisliği olarak tanımlanmaktadır. Bu mühendislikte  ana belirleyici kamu prosedürü süreçlerine  esas alınan tarife mevzuatının başvuru kaynaklarıdır. Eşyanın üretim sürecine ilişkin bilgilerin, eşyanın sınıflandırılması şartları ile uyumlaştırılması kritik bilginin kaynağını oluşturabilmektedir.  Vergiden kaçınmanın aksine, tarife mühendisliği, yasal olarak daha düşük dış ticaret tatbikatı şartlarının eşya üzerinden gerçekleştirilmesidir. En iyi bilinen tarife mühendisliği örnekleri lif içerikleri ve/veya oranları, kullanılan malzeme çeşitliliği, fonksiyonel farklılaştırma ve ürün yapısındaki değişiklikler olarak  gerçekleştirilmektedir. Tarife mühendisliğine konu edilen eşyanın üretim sonucu elde edilen hali ile ticari bir kullanımı veya kimliği devam ettirilmelidir. Ticari gerçeklik kuralına dayandırılan tarife mühendisliği bu ilke gereği kullanılan özelliklerin ithalattan hemen sonra kaldırılmamasını, bu özelliklerle satılmasını veya meşru bir sistemin parçası olarak kullanılmasını zorunlu kılmaktadır. Sürecin her yönü ile uzman kadrolar ile yürütülmesi de  önemlidir.  

Bakanlık tarafından verilen İzin Belgesi kapsamında her türlü gümrük işini takip ederek sonuçlandıran Gümrük Müşavirleri yaptıkları beyanlarda  eşyanın ticari tanımlamasının yapıldığı  Armonize Sistem olarak da adlandırılan  Uyumu Sağlanmış(Armonize)  Mal Tanımı ve Kodlama Sistemini kullanmaktadırlar.  Uluslararası Sözleşmeye dayanan eşya kodlama sistemi, dünya ticaretinin tamamında kullanılmakta olup eşya sınıflandırmasını  altı rakama dayanan kodlama sistemini benimsemiştir. Eşyanın sınıflandırılmasında kullanılan rakamsal tarife kodları, uluslar arası geçerliliği olan ve eşya gruplarının  tanımlanmasıdır. Sayısal kodlar matematiğin  uluslararası geçerliliğinin bu alanda da kullanılması olarak değerlendirilmektedir.  İdari ve yargı kararlarına dayanak oluşturan Tarife  Cetveli,  İthalat Rejim Kararında ve diğer Kararnamelerde, Tebliğlerde ve diğer yasal metinlerde kullanılmak sureti ile  hayata geçmektedir.

Sözleşmeye taraf ülkeler, ulusal tarife cetvellerini, bu altı rakamlı sınıflandırma sistemine bağlı kalarak, ulusal açılım ve istatistiki kodlarla zenginleştirmek sureti ile daha ayrıntılı sınıflandırma yapmaları imkan dahilinde bulunmaktadır. Bu anlamda her ülke veya ticari topluluklar dış ticaret politikalarını ve vergilerini tarife cetveli açılımları üzerinden farklılaştırabilmektedir. Vergisel farklılıkların varlığı ile tarife mühendisliği kullanılarak eşyanın üretim süreci gerçekleştirilmektedir.

Dış ticaret politikaları ve vergilerinin belirlenmesinde kullanılan eşya tanımlarının  yer aldığı Türk Gümrük Tarife Cetveli her yılbaşında istatistiksel gereksinimler nedeni ile değiştirilerek yeniden yayımlanmaktadır.  Beş yılda bir ise içeriğinde Dünya Gümrük Örgütü tarafından esaslı değişiklikler yapılmaktadır. 2022 yılı itibari ile Örgütün önerileri kapsamında çift kullanım konusu eşyaların takibinin kolaylaştırılması, Birleşmiş Milletler FAO (gıda tarım örgütü) önerileri ile böcekler, mantarlar, çam fıstığı,  afrika kirazı kabuğu, balık unları, yoğurt, mikrobial yağlar ve nikotin ürünleri ve yeni tütün ürünleri, Brezilyanın teklifleri ile teşhis test kitlerinin sınır ötesi nakliyesinin  kolaylaştırılması ve  sınıflandırılmasının netleştirilmesi, orman ürünlerinin üretimi ve uluslararası ticaretine ilişkin istatistiklerin kolaylaştırılması gibi başlıklar değerlendirilerek sonuçlandırılmıştır. Başta ticari hacmi yükseliş gösteren eşya grupları olmak üzere örgütün prensipleri dairesinde belirlenen kriterler göz önünde bulundurularak 2021 yılında kullanımda olan 1224 tarife pozisyonuna sekiz adet yeni tarife pozisyonunun  eklenmesi gerçekleştirilmiştir.   Bunlar; 03.09- Balıklar, kabuklular, yumuşakçalar ve suda yaşayan diğer omurgasız hayvanların insanların yemesine elverişli un, kaba un ve pelletleri, 24.04- Yanma olmadan solunan ve tütün, yeniden tertip edilmiş tütün, nikotin, veya tütün veya nikotin yerine geçen maddeler içeren ürünler; insan vücuduna nikotin almak için kullanılan ve nikotin içeren diğer ürünler, 38.27- Tarifenin başka yerinde belirtilmeyen veya yer almayan metan, etan veya propanın halojenlenmiş türevlerini içeren karışımlar, 84.85- Katmanlı üretim için makineler, 85.24- Düz panel gösterge modülleri (dokunmatik ekran içersin içermesin), 85.49- Elektrikli ve elektronik hurda ve atıklar, 88.06- İnsansız hava taşıtları, 88.07- 88.01, 88.02 veya 88.06 pozisyonlarında yer alan eşyanın aksam ve parçaları. Değişikler bunlarla sınırlı değildir. AB ile birlikte kullanılan Kombine Nomanklatür  CN (gtip ilk sekiz rakamı) seviyesinde ise 350 CN silinerek 592 yeni CN eklenmiştir tarife cetvelimize. İçeriği değişen CN sayısı ise 173 olarak istatistiklere yansımıştır. Ticari hayatın canlılığının bir yansıması olarak tarife cetveli ve buna bağlı  külliyat yaşayan bir organizma olarak devamlı değişim göstermektedir. Güncel mevzuatın değişikliklerini ve dış ticaret mevzuatının  ayrılmaz bir parçası olan tarife cetveli ve değişikliklerinin takibinin de yapılarak yorumlanması  Gümrük Müşavirinin  her zaman gündemindedir.

Gümrük Müşavirinin başucu kitaplarından olan Tarife Cetvelini anlamak için Bölüm Başlıklarına göz atmamız önemli ip uçları verecektir. Canlı hayvanlar ile başlayan Cetvel, mühendislik mesleğinin ana  başlıkları ile ifade edilmek istenirse  Gıda Mühendisliği, Kimya Mühendisliği, Petrol Mühendisliği, Orman Mühendisliği, Tekstil Mühendisliği, Metalurji Malzeme Mühendisliği, Enerji Mühendisliği, Kontrol ve Otomasyon Mühendisliği, Otomotiv Mühendisliği, Elektrik-Elektronik Mühendisliği, Bilgisayar Mühendisliği, Biyomedikal Mühendisliği, Optik Mühendisliği, Malzeme Bilimi ve Mühendisliği gibi alanları kapsadığı anlaşılmaktadır. Tarife Cetvelinin ayrılmaz bir parçası olan dört  ciltten oluşan İzahname içeriği konular ile tarife mevzuatının mühendislik teknik terimlerini ve inceliklerini bünyesinde barındırmaktadır. Açıklamalı büyük eşya külliyatının konu bazlı kendi içerisinde de gıda, kimya, tekstil, elektronik eşya gibi uzmanlık alanlarına evrildiği ifade edilmektedir.  

Gümrük uygulamalarında beyanın bağlayıcılığı esası benimsenmiştir. İşin doğası eşyaya ilişkin beyan parametrelerin bilinmesini gerekli kılmaktadır. Bu anlamda eşyanın tarife cetvelindeki yerinin belirlenmesi olarak tanımlanan sınıflandırılma sürecinin eşyaya ilişkin doğru soruların sorulması ile başlandığı ifade edilir. Yardımcı robotlar, sürücüsüz otomobiller, esnek ekranlar, giyilebilir teknolojiler, yapay zeka üzerinden nesnelerin birbirleri ile iletişimini sağlayan ürünlerin  hayal olmaktan çıkarak hayatımızın bir parçası olmuşlardır.  İstatistikler gelişen teknoloji ürünlerinin beyanname kalemlerinde daha fazla yer aldığı söylemektedir. Sınıflandırmada kullanılan yorum kuralları gereğince eşyanın imali bitirilmiş eşya olup olmadığı, eşyanın  en özel şekilde tanımlandığı pozisyonun belirlenmesi, eşyaya esas niteliğini veren fonksiyonun saptanması beyan sürecinin kilometre taşlarındandır.  Eşyamızın  aksam ve parça özelliği taşıyıp taşımadığı hususu da ayrı bir başlık olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu anlamda sorulan sorulara örnek olarak şunları gösterebiliriz: Eşyanın bileşenleri nelerdir? Kullanılacağı ürünün bileşenleriyle mücehhez olunmasından ne anlaşılması gerekir? Kapsamı nerede başlayıp nerede bitmektedir?
Eşya tarife cetvelinin başka bir pozisyonunda daha özel olarak sınıflandırılmış olabilir mi?
Bu durumda eşya hangi pozisyon altında sınıflandırılacaktır?

Dış ticaret mevzuatı eşyanın sadece bir tarife pozisyonunda doğru sınıflandırılarak gümrük beyanında bulunulmasını gerekli kılmaktadır.  Doğru sınıflandırma doğru sorular ile başlayan ve devam eden süreç olarak işlemektedir. Dış ticarette yanlış bilgilendirmenin getireceği hukuki ihtilaflardan kaçınmak herkesin hakkıdır. Dünya Gümrük Örgütü ile temeli şekillendirilen  (HS) Harmonize Sistemin Avrupa Birliği düzleminde (CN) Kombine Nomanklatür olarak ve son olarak ülkemizde İstatistik Pozisyonlarına Bölünmüş Türk Gümrük Tarife Cetveli ve buna bağlı mevzuat  dış ticaretin belirleyici unsurlarındandır.

Beyan konusu eşyanın tarife cetvelindeki yerini bulma sanatı olan ve sınıflandırma olarak tanımladığımız beyan süreci genellikle Gümrük Müşavirleri üzerinden yürütülmektedir. Bu anlamda dış ticarette eşyanın kıymeti, menşei konuları ile birlikte  gümrük tarife cetvelinin  fiili kullanımı gümrük müşavirleri üzerinden gerçekleştirilmektedir. İş sürecinde eşyanın cins, nevi ve niteliğini belirlemeye yarayacak her türlü katalog, broşür, datasheet vb. bilgi  belgelerinin uyumluluğunun incelenmesi yapılmaktadır. Bununla birlikte finans, muhasebe, üretim gibi bölümlerin yaptığı pek çok işlem, içeriği itibari ile gümrük mevzuatının kritik bilgilerini barındırabilmektedirler. Bu bölüm çalışanlarının da gümrük konuları konusunda farkındalığa sahip olması hususu gündeme gelmektedir. Dış ticaret firmalarının gümrük bölümleri  risklerin belirlenmesi  ve aynı zamanda  fırsat birimleri olarak ele alınabilir. Önemsiz bir tasarım unsurunun ürünün nihai maliyeti üzerinde etkisi olabileceği hususu dikkate değer.