BİR BİLENE SORDUK

MENŞE SAPTIRMASI

 LOKMAN ÇELİK

Gümrük Müşaviri

 

Menşe ticarete konu bir eşyanın ya bütünüyle üretilmiş olduğu ya da önemli veya ekonomik yönden gerekli görülen en son esaslı işçiliğin yapıldığı ülke üretimi olduğunu gösteren, bir başka deyişle eşyanın iktisadi kimliğini niteleyen bir kavramdır. Örneğin, tarım ürünleri üretildiği ülke menşeli olduğu gibi bir ülkenin sularında çıkarılan balıklarda o ülke menşeli kabul edilmektedir.

Uluslararası ticarette, ülkeler mevcut ulusal düzenlemeleri kapsamında ticarete konu eşya için ülkeler bazlı farklı oranlarda gümrük vergileri uyguladığı gibi, yine ticaret yapılan ülkelere göre farklı ticaret politikaları ve korunma önlemleri de uygulayabilmektedir. Bu uygulamalar, Dampinge Karşı Vergi, Sübvansiyonu Telafi Edici Vergi, İlave Gümrük Vergisi, Ek Mali yükümlülük gibi bir adla yürürlüğe sokulduğu gibi miktar kısıtlaması, ithalat kontenjanı ya da gözetim uygulaması adı altında da ortaya çıkabilmektedir. Tüm bu düzenlemelerin uygulanılabilmesi için ticaret konusu eşyanın menşeinin doğru olarak belirlenmesi önem arz etmektedir. Eşyanın menşeinin belirlenmesinde uluslararası kurallar ön plana çıkmaktadır. Bu kapsamda eşyanın menşei, tercihli olmayan menşe kurallarına ya da tercihli menşe kurallarına göre belirlenmektedir.

Bir eşyanın ticaretinin yapıldığı ülke veya ilgili ülkenin gümrük bölgesine girişinden önce gönderildiği ülke o eşyanın menşeini tanımlamak için yeterli değildir. Menşe ülke ile geldiği ülke kavramları karıştırılmamalıdır. Menşe ülke ile geldiği ülke aynı olabileceği gibi farklı da olabilir. Mesela; Çin’de imal edilen bir eşyayı Endonezya’nın Türkiye'ye ihraç etmesi halinde, eşyanın menşei Çin, geldiği ülke ise Endonezya olacaktır. Bir ülkede serbest dolaşıma sokulan eşya farklı ülke menşeli olarak tüketilebileceği gibi serbest dolaşımda olan yerli eşya da o ülke menşeli olarak tüketime sunulur.

Eşyanın gerçek menşe ülkesine getirilen ticaret önlemlerini aşmak ya da uygulanan ek vergileri ödememek için zaman zaman ticaret yapan firmalar eşyanın menşeini farklı beyan ederek menşe saptırması yoluna başvurmaktadır. Bir başka anlatımla, bir ülke ürününe karşı alınan tarife dışı önlemleri ve eş etkili vergileri bertaraf edebilmek için eşyanın menşei farklı gösterilebilmektedir. İthalat işlemleri sırasında da ihracat işlemleri sırasında da menşe saptırması ile karşılaşılabilmektedir.

Küresel ekonomide bir ülkenin tüm ihtiyaçlarını diğer ülkelerden ithalat yapmadan karşılaması mümkün değildir. Ülkeler kendilerinde olmayan, üretilemeyen veya yeteri kadar üretimi olmayan ürünleri ithalat yoluyla tedarik ederler. İthalat, firmalara fiyat ve kalite avantajı sunmaktadır. Zamanla ülkedeki sektörlere zarar verir duruma gelen eşya için devletler tarife önlemleri ve tarife dışı önlemler uygulayabilmektedir. Önlemlerle karşılaşan firmaların kısa sürede ithalat tedarik kaynaklarını değiştirmeleri, farklı ülkelere yönelmeleri veya yurtiçinden tedarik yoluna gitmeleri mümkün olmayabilmektedir. Düzenli olarak ithalat yaptığı ve iç pazarda talebi olan üründen vazgeçmek istemeyen ithalatçı firma getirdiği ürünlerin menşeini farklı ülke olarak göstererek yüksek vergilerden ve uygulamaya konulan ticaret önlemlerinden kurtulmaya çalışabilmektedir.

Esas amacının, Türkiye tarafından belirli ülkelerin eşyasına uygulanan hükümleri aşmak olduğu tespit edilen veya yapılan araştırma sonucunda hakkında bu yönde bir kanaat oluşan bir işçilik veya işlemle üretilmiş eşya, o ülke menşeli sayılmaz. Örneğin, menşe ülkeden çıkan ürünler Türkiye ile ticaret anlaşması olan veya olmayan bir ülkede fiili ithalat işlemi yapılıp, ambalaj ve paketleme değişikliğiyle Türkiye’ye gelmekte ve yüksek vergilerden ve ticaret politikası önlemlerinden kurtulabilmektedir. Bilinmelidir ki, eşyanın üretildiği ülkeden doğrudan Türkiye’ye getirilmeyerek üçüncü bir ülke veya ülkeler yoluyla getirilmiş ve oralarda geçici depolama yerlerine ve antrepolara konmuş olsa dahi menşe ülkesi değişmez. Eşyanın geldiği ülkeden maksat Türkiye’ye en son gönderildiği veya getiren araca yüklendiği ülkedir. Başka bir ülkede antrepoya konmaksızın sadece araç değiştirilerek eşyanın getirilmesi halinde de eşyanın geldiği ülke değişmez.

İthalatta menşe sapması girişimleri 4458 sayılı Gümrük Kanunu'nun 56 ncı maddesinde yer alan hükümlerle engellenmeye çalışılmıştır. Bu maddeye göre;

''1. Gerek üzerlerinde gerek iç ve dış ambalajlarında üretildiği ülkeden başka bir ülke ürünü olduğunu gösteren veya böyle bir izlenim uyandıran isim ya da simgeler taşıyan eşyanın Türkiye'ye ithaline izin verilmez. Bu gibi eşyanın Türkiye'den transit geçişine veya antrepo ve benzeri yerlere konulmasına ya da yeniden ihracına Ticaret Bakanlığınca izin verilebilir. Eşyanın bu fıkra kapsamında olup olmadığının belirlenmesinde tereddüt edilen durumlarda, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının görüşü esas alınarak işlem yapılır. Söz konusu isim ve simgelerin kaldırılması veya eşyanın gerçek menşeinin gösterilmesi amacıyla, usul ve esasları yönetmelikle belirlenecek elleçleme faaliyetlerine izin verilebilir.

  1. Türk menşeli eşyada kullanılmak üzere ve bunların başka ülke menşeli olduğunu gösterecek veya böyle bir izlenim uyandıracak nitelikte, üzerleri yabancı dille yazılı veya basılı her türlü boş zarf, şerit, etiket, damga ve benzeri eşya ile Türkiye'de düzenlenebilecek belgeleri başka ülkelerde düzenlenmiş gibi gösterebilecek nitelikte, üzerleri imzalı veya imzasız olsun, Türkiye'de yerleşik olmayan yabancı firmalara ait proforma faturalar hariç boş faturaların Türkiye’ye ithaline izin verilmez.

Türkiye'de yerleşik firmalarla, lisans, royalti veya patent anlaşması imzalamış yabancı firmaların bu tür eşyası bu hükmün dışındadır.''

Böylece devletimiz bir yandan yerli üreticileri korumaya çalışırken, bir yandan da tüketicilerin aldatılmaması için sınır kapılarında önlem almış bulunmaktadır. Ancak meşe tespitinin imkansız derece zor olduğu ürünler de  tercih ithal edilmektedir. Örneğin, paketlenmemiş kuruyemiş cinsi eşya için menşe tespiti yapabilecek bir kurum bulunmamaktadır.

İhracatta menşe saptırma girişimleri serbest dolaşıma giriş rejiminde olduğu gibi önem arz eden ve yüksek cezai müeyyide gerektiren bir durum değildir. İhraç eşyası menşeinin hatalı veya kasıtlı olarak farklı beyan edilmesi herhangi bir vergi kaybına neden olmayacağından, bu girişimin fark edilmesi durumunda kanunda beyannamedeki ve eki menşe belgelerindeki menşe bilgileri düzeltilerek ve gerektiğinde ambalaj değişikliği yapılmasına da izin verilerek, usulsüzlük cezası uygulanmak suretiyle eşyanın çıkışına izin verilmektedir.

İhracatta menşe sapması hususu ayrıca Gümrükler Genel Müdürlüğü’nün 2009/19 sayılı genelgesinin 5 inci maddesinde ele alınmıştır. Buna göre '' Gümrük mevzuatında aksine bir hüküm bulunmadığı hususu da dikkate alınarak tamamen veya kısmen yerli girdi kullanmak suretiyle Türkiye'de üretilen ancak alıcısının talebi doğrultusunda üzerinde Türkiye'den başka bir ülkede üretildiğini belirten ifade yer alan eşyanın ihracına izin verilmesi gerekmektedir''  Anlaşıldığı kadarıyla, ihracatçılarımızın müşteri kaybetme endişelerini bertaraf etmeye yönelik olarak, üretimi Türkiye'de gerçekleşen ürünler için ithalatçı firmanın talebi üzerine ürünlerin üzerinde Türkiye dışında herhangi bir ülkede üretildiğini gösteren bir ibarenin bulunmasına göz yumulmakta; bir başka anlatımla, devlet ihracatta menşe saptırmasını sorun olarak görmemektedir.

Menşe konusu ülkelerin dış ticaret politikaları açısından önem taşımaktadır. İthalatta menşe saptırmasına ilişkin hükümler Gümrük Kanunu’nda 56 ncı maddesinde açıklanarak hüküm altına alınmıştır. Ancak uygulama sırasında, gerek gümrük idarelerinde görevli personelce gerekse ticaret yapan firmalarca menşe saptırması konusu Gümrük Kanunu’nun 57 nci maddesinde hüküm altına alınan “Fikri ve Sınai Mülkiyet Hakları” konusu ile karıştırılmaktadır. Unutulmamalıdır ki birisi sınai mülkiyet hak sahibinin hakkının gasp edilmesinin önlenmesine ilişkin hükümler içerirken, diğeri devletin dış ticaret politikalarının ihlaline ve vergi kaybına neden olmaktadır.

  

KAYNAKÇA

                       

SORULAR

            Soru1 . Menşe nedir?

Cevap: Menşe ticarete konu bir eşyanın ya bütünüyle üretilmiş olduğu ya da önemli veya ekonomik yönden gerekli görülen en son esaslı işçiliğin yapıldığı ülke üretimi olduğunu gösteren, bir başka deyişle eşyanın iktisadi kimliğini niteleyen bir kavramdır.

 

            Soru 2.  Bir ülke menşeili eşya kavramından ne anlaşılmaktadır?

            Cevap: Bütünüyle bir ülkede elde edilen veya üretilen eşya ile, üretimi birden fazla ülkede gerçekleştirilen eşyadan, o ülkede yeni bir ürün imal edilmesi veya imalatın önemli bir aşamasının ve ekonomik yönden gerekli görülen en son esaslı işçilik ve eylemin o ülkede bu amaçla donatılmış işletmelerde yapılması gerekir.

 

            Soru 3.  A.TR Dolaşım Belgesi bir menşe belgesi midir?

            Cevap: A.TR Dolaşım Belgesi  eşyanın AB – Türkiye Gümrük Birliğine üye ülkelerde serbest dolaşımda olduğunu kanıtlayan bir belgedir. Eşyanın menşeinin tespitinde kullanılmaz.

 

            Soru 4.  Menşe ispat belgelerinin uluslararası bir standardı var mıdır?

            Cevap: Menşe Şahadetnamesi, Form-A, EUR.1 Dolaşım Belgesi, EUR-MED Dolaşım Belgesi gibi belgelerin uluslararası bir standardı vardır. Bununla birlikte Tedarikçi Beyanı sadece birkaç satırdan oluşan bir beyan olup, belli bir formatı bulunmamaktadır.

 

            Soru 5. Menşe bilgisinin kıymet belirlemede etkisi var mıdır?

            Cevap: Bir eşyanın menşe bilgisi resmi olarak ithal eşyasının kıymetinin belirlemesinde bağlayıcı değildir. Bununla birlikte, gerçek satış fiyatının “hesaplanmış kıymet” yöntemi kullanılarak tespit edildiği hallerde, üretici ülkedeki girdi fiyatları yönünden menşe bilgisi yol göstericidir.