BİR BİLENE SORDUK

İSTİSNAİ KIYMET BEYANI

Akın ÖZTAŞKIN

EGE Bölge Müdürü

Gümrük mevzuatına göre, ithal eşyasının ithalat vergileri, eşyanın gümrük kıymeti esas alınarak hesaplanmaktadır. Eşyanın gümrük kıymetine ilişkin hükümler, 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun II. Kısım Üçüncü Bölümünde yer almaktadır. Gümrük Kanununun 23. maddesine göre, eşyanın gümrük kıymeti, gümrük tarifesinin ve eşya ticaretine ilişkin belirli konularda getirilen tarife dışı düzenlemelerin uygulanması amacıyla, üçüncü bölümde yer alan hükümler çerçevesinde belirlenen kıymeti ifade etmektedir. İthal eşyasının gümrük kıymeti, kural olarak, eşyanın satış bedeli olup; satış bedeli, Türkiye'ye ihraç amacıyla yapılan satışta gerekli düzeltmelerin de yapıldığı, fiilen ödenen veya ödenecek fiyat olarak tanımlanmaktadır. Eşyanın kıymetinin ithalat tarihinde satış bedeli yöntemine göre belirlenmesinden sonra vergiler hesaplanmakta, hesaplanan vergiler tahsil edilmekte ve eşya sahibine teslim edilmektedir.

Eşyanın ithalinden sonra eşya kıymetinin eksik olduğu belirlenir ise, yükümlüler cezai yaptırımlar ile karşı karşıya kalmaktadır. Eğer kıymet eksikliği denetim ve kontrol sonucunda gümrük idaresi tarafından bulunursa, noksan alınan vergilerin istenilmesinin yanı sıra, kıymet farkına isabet eden vergilerin üç katı tutarınca idari para cezası kesilmektedir. Fiili ithalattan sonra noksanlık fark edilip yükümlülerce kendini ihbar şeklinde beyan edilse dahi indirimli de olsa ceza uygulaması ile karşı karşıya kalınmaktadır. Kısacası, ister idarenin tespiti isterse yükümlülerin bildirimi ile ek tahakkuk yapıldığında, ceza kaçınılmaz olmaktadır. Dolayısıyla, gümrük kıymetinin zamanında ve isabetli olarak tespit edilmesi ve vergilerin doğru hesaplanması, cezai yaptırımların bertaraf edilmesi açısından önem arz etmektedir. “İstisnai kıymet beyanı” ceza uygulamasına muhatap olunmadan yapılan bir düzeltme yöntemi olarak uygulamaya alınmıştır.

Eşyanın gümrük kıymetinin ithalat tarihinde kesin olarak bilinemediği ve ithalat sonrasında ithal eşyanın fiyatında düzeltme yapılmasını gerektiren durumlar ortaya çıkabilmektedir. Royalti, lisans ödemeleri, fiyatlandırma farkları, yurtdışında oluşan ve sonrasında belirlenen birtakım giderler bu kapsamda sayılabilir. Gümrük Kanunu’nun 24 üncü maddesine göre, eşyanın kıymeti satış bedeline göre belirlenirken, Türkiye’ye ihraç amacıyla yapılan satışta 27 ve 28 inci maddelere göre gerekli düzeltmelerin de yapılması gerekmektedir. Diğer taraftan, bir takım eşyanın fiyatı ithalat beyannamesinin tescili anında kesin olarak belirlenememekte, satış sözleşmelerinde yazılı yöntem çerçevesinde kesin fiyat, eşyanın ithalinin tamamlanmasından sonra kesinleşmektedir. Örneğin, eşyanın borsasında oluşan ortalama fiyatlar baz alınarak kömür, petrol, boru hatlarından yapılan teslimat, elektrik tellerinden gönderilen enerji fiyatı fiili ithalat sonrasında belirlenebilmektedir. Bu durumda yükümlülerin yapması gereken nedir? Gümrük İdaresine beyan bu durumda nasıl yapılacaktır?

İşte bu sorulara yanıt vermek ve yükümlüleri bu çerçevede yapacakları beyanlar ile sonrasında oluşabilecek ek tahakkuk ve cezai işlemlerden korumak amacıyla gümrük mevzuatında “istisnai kıymet beyanı uygulaması” getirilmiştir. İstisnai kıymetle beyan, gümrük beyannamesinin tescili anında beyan sahibi tarafından mevcudiyetinin bilinmesi mümkün olmayan veya mevcudiyeti bilinmesine rağmen rakamsal olarak tescilden sonra belli olacak kıymet unsurlarına ilişkin olarak verilen bir beyan türüdür. İstisnai kıymet uygulaması Gümrük Yönetmeliğinin 57 nci ve 150 nci maddelerinde düzenlenmiştir.

Kısaca belirtmek gerekirse, istisnai kıymet beyanı uygulaması;

  • Yükümlüsünce istisnai kıymet beyanı talebinde bulunularak serbest dolaşıma giriş beyannamesinin 44 no.lu hanesinde istisnai kıymet ile beyan yapılması,
  • Vergi tahakkukunun mevcut belgelerde belirtilen kıymet esas alınarak hesaplanması,
  • Bu kıymete göre hesaplanan vergilerin ödenmesi ile eşyanın sahibine teslim edilmesi,
  • İstisnai kıymet unsurunun mahiyet ve tutar itibariyle tahakkuk ettiği ayı takip eden ayın yirmi altıncı günü akşamına kadar tamamlayıcı beyanda bulunulması ve vergilerin de aynı süre içinde ödenmesi,

 

Aşamalarını içermektedir.

İstisnai kıymetle beyanda vergi tahakkuku, ithalat anında mevcut belgelerde belirtilen kıymet esas alınarak yapılır.  Eşyanın gümrük kıymetinin kesinleşmesini müteakip, en geç söz konusu kıymet veya matrah unsurunun (KDV matrahı dâhil)  mahiyet ve tutar itibariyle tahakkuk ettiği ayı takip eden ayın yirmi altıncı günü akşamına kadar, ilgili gümrük idaresine tamamlayıcı beyanda bulunulması gerekmektedir. Tamamlayıcı beyana göre gözden geçirilmiş kıymetin daha yüksek olması halinde ek vergi tahakkuku yapılır. Daha düşük olması halinde ise fazla vergiler iade edilir.  İstisnai kıymetle beyan, eşyanın kıymetinin satış bedeli yöntemine göre belirlendiği durumlarda kullanılabilir.

Gümrük Yönetmeliğinin 57’inci maddesine göre:

*          Konsinye şekilde teslim edilen çabuk bozulabilir eşya,

*          Gümrük kıymetine ilave edilmesi gereken, ancak ihracatçı ve ithalatçı arasındaki sözleşme gereği söz konusu kıymet unsurları gümrük yükümlülüğünün başladığı tarihten sonra belli olacak eşya,

*          Satış sözleşmesinde, fiyatın sonradan gözden geçirilmesini öngören hükümler içeren eşya,

*          Boru hatları veya elektrik telleri ile taşınan ve depolama imkânı olmayan sürekli akış halinde olan eşya,

*          Deniz yolu ile sıvı halde Türkiye Gümrük Bölgesine getirilen ve gümrük gözetimi altında gaz haline dönüştürülerek limanda boru hattına verilen sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ,

İçin istisnai kıymet beyanında bulunulabilir.

İstisnai kıymetle beyana ilişkin tamamlayıcı beyanların süresi içerisinde verilmemesi nedeniyle zamanında ödenmeyen gümrük vergileri için eşyanın serbest dolaşıma girişine ilişkin beyannamenin tescil tarihinden itibaren 6183 sayılı “Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun” hükümlerine göre belirlenen gecikme zammı oranında gecikme faizi tahsil edilir ve Kanunun 241 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca usulsüzlük cezası uygulanır. Bu miktar 2020 yılı için 159 TL olarak belirlenmiş bulunmaktadır. Tamamlayıcı beyana isabet eden ithalat vergileri bakımından zamanaşımı tamamlayıcı beyanın verildiği tarihten itibaren başlamaktadır.

Yükümlülerin bir sözleşmeye dayanan istisnai kıymet uygulaması taleplerinde, bu durumu ispatlayan sözleşmelerin örneğini ve onaylı çevirisini gümrük idarelerine sunmaları ve eşyanın gümrük kıymetinin istisnai kıymet beyanı kapsamında yapıldığını beyan etmeleri gerekmektedir. Söz konusu sözleşmelerin örneği ve onaylı çevirisi, ilgili serbest dolaşıma giriş beyannamesi ile birlikte ibraz edilebileceği gibi, ilgili beyannamelerde irtibat sağlanması kaydıyla firma dosyasına yüklenmesi suretiyle de sunulabilmektedir.

İstisnai kıymet beyanı basitleştirilmiş bir uygulama olmasına, yükümlülere bazı haklar tanımasına ve bu çerçevede kolaylık sağlamasına karşın, uygulanması aşamasında bazı riskleri beraberinde getirmektedir. Bu risklerin ilki, yukarıda değinilen “tamamlayıcı beyanın zamanında verilememesi”dir.  Zamanında verilmeyen tamamlayıcı beyan sebebiyle, Gümrük Kanunun 241. Maddesinin birinci fıkrası uyarınca cezai müeyyide ile karşılaşılmaktadır. Diğer taraftan, zamanında ödenmeyen gümrük vergileri için, eşyanın serbest dolaşıma girişine ilişkin beyannamenin tescil tarihinden ödeme tarihine kadar itibaren 6183 sayılı Kanun hükümlerine göre belirlenen gecikme zammı oranında gecikme faizi ödenmektedir.

Bir diğer risk, istisnai kıymet beyanları kapsamında ibraz edilen sözleşmelerde ortaya çıkmaktadır. 488 sayılı Damga Vergisi Kanunu’na ekli (I) sayılı tablo kapsamında, belli parayı ihtiva eden her türlü mukavelenameler, taahhütnameler ve temliknamelerin nispi damga vergisine tabi bulunmaktadır. Gümrük idarelerine ibraz edilen sözleşmelerin damga vergisinin ödenip ödenmediğinin ilgili gümrük personelince kontrol edilmesi, damga vergisinin tam olarak ödenmesinin sağlanması yasa gereğidir. İstisnai kıymet kapsamında sunulan sözleşmelerin, düzenlendiği tarih itibariyle belli tutarı içermesi veya eklerinde belli bir tutarın tespitine imkân veren verilerin olması ya da atıf yapılan başka bir kâğıttan belli paranın bulunması halinde söz konusu sözleşmeler damga vergisine tabi olmaktadır. Bu nedenle, sözleşmelere ilişkin damga vergisinin ödendiğinin yükümlüsünce kanıtlanamaması halinde, ilgili vergi dairesine bildirimde bulunulması gerekmektedir. Vergi dairesince yapılan tarhiyatların ilgili gümrük müdürlüğüne geri bildirimde bulunulması halinde ise damga vergisi tarhiyat miktarının ithalattaki diğer vergiler açısından matrah unsuru olması nedeniyle,  ek tahakkuk  ve Gümrük Kanunun 234 üncü maddesi gereğince cezai işlem ile karşılaşılması riski bulunmaktadır.

İstisnai kıymetle beyan yapılırken dikkat edilmesi gereken bir diğer önemli husus, istisnai kıymet uygulamasındaki ek kıymet unsurunun ödemeleri ve bu kapsamdaki oluşabilecek KKDF’dir.  88/12944 sayılı “Kaynak Kullanımını Destekleme Fonu Hakkında Karar”da, kabul kredili, vadeli akreditif ve mal mukabili ödeme şekillerine göre yapılan ithalatların KKDF kesintisine tabi olduğu hükme bağlanmıştır. KKDF kesintisinin söz konusu olmaması için, yükümlünün ithal eşyaya ilişkin mal bedelini tescil tarihinden önce veya tescil tarihinde bankaya yatırdığını ispatlaması gerekmektedir. İthal eşyanın gümrük kıymetinin bir unsuru olarak kabul edilen ve ithalat tarihinden sonra firmaya ulaşan bir faturaya ilişkin olarak, faturanın ödemesinin ilgili ithalat beyannamesinin tescil tarihinden sonra yapılması nedeniyle, KKDF mevzuatı hükümleri kapsamında KKDF tarhiyatı ile karşılaşılması riski bulunmaktadır. Bu gibi faturalar içeriği tutarların yani istisnai kıymete ilişkin ödemenin,  tamamlayıcı beyanın gümrük idaresine yapıldı süreden sonra gerçekleştirilmesi durumunda, KKDF kesintisi yapılması gerekmektedir. Diğer bir ifadeyle, tamamlayıcı beyanın gümrük idaresine verilmesi gereken süre içerisinde, ilave faturaya ilişkin ödemenin yapılması gerekmektedir. Bu hususun takip edilmemesi durumunda ek tahakkuk ve Gümrük Kanunun 234 üncü maddesi gereğince cezai işlemle karşılaşılması riski bulunmaktadır.

Fiili ithalat sonrasında ithal eşyanın fiyatında düzeltme yapılmasını gerektiren durumlarda, bu düzeltmelerin ceza tatbik edilmeksizin yapılmasını sağlayan “istisnai kıymetle beyan”,  yükümlü işlemlerini kolaylaştıran bir basitleştirilmiş usul olmasına karşın, gerek başvuru sırasında sunulması gereken belgelere, gerek tamamlayıcı beyan süresinin takibine, gerekse ek kıymet unsuruna ilişkin ödemelerin zamanında yapılmasına dikkat edilmemesi halinde, yükümlülerin ciddi para cezalarına muhatap olmaları kaçınılmaz olacaktır.

Kaynakça

  • 4458 sayılı Gümrük Kanunu 23 , 24 ve Maddeleri
  • Gümrük Yönetmeliği 53  ve 150 nci maddeleri
  • Gümrükler Genel Müdürlüğü 2014/11 sayılı Genelge
  • Gümrükler Genel Müdürlüğü 2013/6 sayılı Genelge
  • Gümrükler Genel Müdürlüğü dağıtımlı yazı 21.08.2014 / 2287534
  • Gümrükler Genel Müdürlüğü dağıtımlı yazı 14.02.2013 / 2952

 

SORU VE CEVAPLAR

Soru 1. İstisnai kıymet beyanı nedir?

Cevap: Fiili ithalat sonrasında ithal eşyanın fiyatında düzeltme yapılmasını gerektiren durumlarda, bu düzeltmelerin ceza tatbik edilmeksizin yapılmasını sağlayan bir beyan türüdür.

 

Soru 2. İstisnai kıymet beyanı yöntemi hangi ihtiyaçtan doğmuştur?

Cevap: Bir takım eşyanın fiyatı ithalat beyannamesinin tescili anında kesin olarak belirlenememekte, satış sözleşmelerinde yazılı yöntem çerçevesinde kesin fiyat, eşyanın ithalinin tamamlanmasından sonra kesinleşmektedir. İstisnai kıymet beyanı yöntemi, bu tür durumlarda yasal gümrük beyanı yapılması olanağını sağlamaktadır.

 

Soru 3. İstisnai kıymetle beyana ilişkin tamamlayıcı beyanlar ne kadar süre içinde yapılmak zorundadır?

Cevap: Eşyanın gümrük kıymetinin kesinleşmesini müteakip, en geç söz konusu kıymet veya matrah unsurunun (KDV matrahı dâhil)  mahiyet ve tutar itibariyle tahakkuk ettiği ayı takip eden ayın yirmi altıncı günü akşamına kadar, ilgili gümrük idaresine tamamlayıcı beyanda bulunulması gerekmektedir.

 

Soru 4. İstisnai kıymetle beyana ilişkin tamamlayıcı beyanın süresi içinde verilmemesi halinde ne gibi yaptırımla karşılaşılır?

Cevap: İstisnai kıymetle beyana ilişkin tamamlayıcı beyanın süresi içerisinde verilmemesi nedeniyle zamanında ödenmeyen gümrük vergileri için eşyanın serbest dolaşıma girişine ilişkin beyannamenin tescil tarihinden itibaren 6183 sayılı “Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun” hükümlerine göre belirlenen gecikme zammı oranında gecikme faizi tahsil edilir ve Kanunun 241 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca 159 TL usulsüzlük cezası uygulanır.

 

Soru 5. İstisnai kıymet beyanında herhangi bir riskle karşılaşmamak için ne yapmak gerekir?

Cevap: Beyan konusu eşyaya ait sözleşmenin sonradan yapılması halinde, buna ilişkin Damga Vergisi’nin ödenmesi ve vergi matrahına eklenmesi ile KKDF yükümlülüğünden kurtulmak için tamamlayıcı beyanın gümrük idaresine verilmesi gereken süre içerisinde, ilave faturaya ilişkin ödemenin yapılması gerekmektedir