BİR BİLENE SORDUK

BRÜKSEL KURALLARI VE KONTEYNER İLE DENİZ TAŞIMACILIĞI

Serhat TAYLAN

Gümrük Müşaviri

Küresel tedarik zincirinde kabul görmüş düşük maliyetli ve güvenilir taşımaların başında konteynerli deniz taşımacılığı gelmektedir. Denizcilik Genel Müdürlüğü istatistiklerine göre, dış ticaret işlemleri ile olarak ilgili Türkiye limanlarında 2019 yılında 5.779.983 adet konteynerin elleçlenmesi, ülkemiz açısından konteyner taşımacılığının önemini ortaya koymaktadır. Uluslararası düzenlemeler de göz önünde bulundurulduğunda, konteyner taşımacılığında, deniz yolu konşimentosu önemli bir işleve sahip bulunmaktadır.

            “Konşimentolu Taşımalar Hakkında Bazı Kuralların Birleştirilmesine Dair Brüksel Konvansiyonu”, uluslararası hukuk alanında taşıyanın sorumluluğunu belirleyen uluslararası bir anlaşmadır. “Anlaşma, Milletlerarası Denizcilik Komitesi”nin girişimiyle 1924‘de Brüksel’de kabul edilmiştir. Taraf devletler anlaşmayı isterlerse aynen isterlerse değiştirerek kendi mevzuatlarına yansıtma hakkına sahip kılınmıştır. Söz konusu antlaşmaya Türkiye 1955’de taraf olmuş, 1957 yılında hazırlanan “Türk Ticaret Kanunu”na anılan anlaşma hükümleri kısmi değişliklerle iç mevzuatımıza yansıtılmıştır.

Brüksel Sözleşmesinde Konşimentonun Yeri      

 

“Konşimentolu Taşımalar Hakkında Bazı Kuralların Birleştirilmesine Dair Brüksel Konvansiyonu”nun 1 inci maddesi “Nakliye Mukavelesi” tabirini “…yalnız konşimento ile veya eşyanın denizyolu ile taşınması için senet teşkil eden benzeri her hangi bir vesikaile tespit olunan Nakliye Mukavelesi… “ olarak ,  “Mal” tabirini “…nakliye mukavelesinde güverteye konduğu beyan edilen ve filhakika bu suretle nakledilen gemi hamulesi ile canlı hayvanlar müstesna, mal eşya hamule ve herhangi cins emtia…” olarak tanımlanmaktadır. Ayrıca sözleşmenin 10 uncu maddesinde sözleşme hükümlerinin, akit devletlerden biri tarafından düzenlenen her konşimentoya tatbik edileceği açıkça belirtilmiştir. Bu bağlamda Brüksel Sözleşmesi hükümlerinin uygulanabilmesi için ilk temel şart canlı hayvan haricinde kalan denizyoluyla taşınan eşyalara konşimento düzenlenmesi, ikinci temel şart ise konşimentonun akit devlet tarafından düzenlenmiş olmasıdır. Bu şartlarla düzenlenmiş konşimentolarda taşıyıcının sorumluluğu malın teslim alınmasından malın teslim edilmesine kadar sürmektedir. Ayrıca konşimentodaki bilgilerin doğruluğundan da yükleten sorumlu tutulmaktadır.

 

Türk Ticaret Kanunu’nda Konşimentonun Yeri

Türk Ticaret Kanunu’nun 1228 inci maddesi konişmentoyu  bir taşıma sözleşmesinin yapıldığını ispatlayan, eşyanın taşıyan tarafından teslim alındığını veya gemiye yüklendiğini gösteren ve taşıyanın eşyayı, ancak onun ibrazı karşılığında teslimle yükümlü olduğu senet olarak tanımlamaktadır. Türk Ticaret Kanunu’na göre, konişmento meşru hamiline varma limanında yükün teslimini isteme hakkı veren kıymetli evraktır. Bu hak, yani yükün teslim edilmesini isteme hakkı bağımsızlık ilkesi gereği, konşimentodan doğmaktadır. Bu bakımdan, konişmentonun meşru hamiline teslimi yükün teslimi anlamında gelir ve bu sayede yük yolda iken devir, rehin gibi bir takım hukuki işlemler yapılabilir. Konişmento, nama, emre ve hamile yazılı olarak düzenlenebilir. Aksi kararlaştırılmadıkça yükletenin istemi üzerine konişmento gönderilenin emrine veya sadece emre olarak düzenlenir. Konişmentonun bütün nüshaları aynı metni içermeli ve her birinde kaç nüsha hâlinde düzenlendiği gösterilmelidir. Yükleten, istem üzerine, konişmentonun kendisi tarafından imzalanmış olan bir kopyasını taşıyana vermek zorundadır.

Türk Ticaret Kanunu’nun 1145 inci maddesine göre, taşıtan ile yükleten, eşya hakkında taşıyana tam ve doğru beyanda bulunmakla yükümlüdürler. Bunlardan her biri, beyanlarının doğru olmamasından doğan zarardan taşıyana karşı sorumludur; bu yüzden zarar gören diğer kişilere karşı ise ancak kusurları varsa sorumlu olurlar. Bununla birlikte, taşıyanın navlun sözleşmesi gereğince taşıtan ve yükleten dışındaki kişilere karşı olan yükümlülükleri ve sorumluluğu saklıdır.

Aynı Kanunun 1150 nci maddesine göre, taşıyan, taşıtanın iznini almadan eşyayı başka gemiye yükleyemez, yüklerse bundan doğacak zarardan sorumlu olur; meğerki, eşyanın kararlaştırılan gemiye yükletilmiş olması hâlinde de zararın meydana gelmesi kesin ve zarar dahi taşıtana ait olsun. Tehlike hâlinde ve yolculuk başladıktan sonra yapılacak aktarmalar bu hükmün dışındadır.

Türk Ticaret Kanunu’nun 1151 inci maddesine göre, taşıyan, eşyayı güvertede taşıyamaz ve küpeşteye asamaz. Bununla birlikte, taşıyan, eşyayı ancak yükleten ile arasındaki anlaşmaya veya ticari teamüle uygunsa ya da mevzuat gereği zorunluysa güvertede taşıyabilir. Taşıyan, eşyanın güvertede taşınması veya taşınabileceği hususunda yükleten ile anlaştığı takdirde denizde taşıma senedine bu yolda yazılı bir kaydı düşmesi gerekir. Böyle bir kaydın düşülmemesi hâlinde, güvertede taşıma hususunda bir anlaşmanın varlığını ispat yükü taşıyana aittir.

Konteynerler, kapalı bir çelik kap olarak üretilmiş olup, sekiz köşelerinde bir alttaki ve bir üstteki kontreynere bağlanma düzeneklerine sahiptir. En alt sıradaki konteynerler, alt köşe fitinglerinden kilitlenmektedir. Konteyner sıraları arasında konik kilitler kullanılmaktadır. Eğer dört konteyner sırası varsa, mümkün olan en üst sıraya, enlemesine doğrultuda köprü fitingleri konulmaktadır. Bu şekilde birbirine kilitlenen konteynerlerin güvertede taşınması ticari teamüllere uygun kabul edilmektedir.

Gümrük Mevzuatında Konşimentonun Yeri

Gümrük mevzuatına göre, “konşimento” gemi şirketi, onun yetkili acentesi ya da kaptanının malı yükletene verdiği, emre veya nama düzenlenebilen ve belge konusu malların taşınmak üzere kabul edildiğini gösteren, malın mülkiyetine dair bilgi veren, ciro edilebilen bir taşıma sözleşmesidir. Gümrük Yönetmeliği’nin "kesin çıkış işlemleri" başlıklı 94 üncü maddesinde, gümrük işlemlerinin sistem üzerinde tamamlandığının anlaşılması üzerine bilgisayar sisteminde çıkış onayı verilerek eşya sahibi veya temsilcisine, eşyayı geçici depolama yerinden çıkarmasına izin verileceği; "taşıma belgeleri" başlıklı 118 inci maddesinde, deniz yoluyla yapılan taşımalarda geminin kaptanı veya donatanı veya mümessili tarafından yükletene taşıma belgesi olarak konşimento verileceği yönünde hükümler yer almaktadır.

Yönetmeliğin "eşyanın teslimi" başlıklı 130 uncu maddesinde, “Eşya, boşaltma yerine konişmentoda teslim edileceği gösterilen ve bir nüshasını taşıyan kimseye ve eğer konişmento emre muharrer ise ciro ile devralmış şahsa teslim olunur. Bu kimseler eşyayı almak için lazım gelen vasıfları haiz sayılır. Ancak, konişmento ibrazı esas olmakla birlikte, konişmentosu ibraz edilemeyen petrol ve türevleri, eşyanın taşıyıcısı veya temsilcisi tarafından eşyanın alıcısı olarak gösterilen onaylanmış kişi statü belgesi veya yetkilendirilmiş yükümlü sertifikası sahiplerinin, konşimentodaki eşya bilgilerini içeren ve konişmentonun en geç doksan gün içinde ibraz edileceğine dair verecekleri taahhütnameye istinaden konişmento ibrazından önce alıcıya teslim edilebilir” denilmektedir.

Son olarak diyebiliriz ki, gerek ulusal gerekse uluslararası yasal düzenlemelere göre, konşimento, eşyanın taşıyıcı tarafından teslim alınmasından önce düzenlenen, taşıtan ya da alıcının içerdiği bilgiler kapsamında taşıyıcıya karşı sorumlu olduğu, eşyanın mülkiyetinin kimde olduğunu tespit edebildiğimiz bir “taşıma senedi”dir. Taşıma sözleşmesinin ispatı niteliğinde bir kıymetli evrak olan konişmento, eşyanın kime teslim edileceğini kanıtlayan bir belge olduğundan, buna eşyanın mülkiyeti ile ilgili bilgilerin özenle kaydedilmesi ve belgenin dikkatle kontrol edilmesi önem arz etmektedir.

 

 

Kaynakça:

-Brüksel Sözleşmesi (1924 La Haye Kuralları)

-6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu

-1924 Brüksel (La Haye ) Sözleşmesinin Türk Hukukuna Etkisi

Yüksek Lisans Tezi (İstanbul 2006)

-Utıkad Lojistik Sektörü 2019 Raporu

-Gümrük Yönetmeliği

-2018/5551 Sayılı Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu Kararı

 

 

Sorular:

Soru 1. Tüm Konşimentolu taşımalarda Brüksel Sözleşme kuralları geçerli midir?

Cevap: Brüksel Sözleşmesinin uygulanabilmesi için konşimento veya navlun sözleşmesinin olması ve bu belgelerin “Akid Devlet” tarafından düzenlenmiş olması gerekmektedir. Bu bağlamda Akid devlet tarafından düzenlenmeyen konşimento muhteviyatı eşyalar sözleşme kapsamı dışındadır.

 

Soru 2. Brüksel Sözleşme hükümleri konşimentolu hava taşımalarında geçerli midir?

Cevap: Brüksel Sözleşmesinin uygulanabilmesi için, sözleşmenin 1/b maddesine göre taşımanın deniz yoluyla yapılması şarttır. Brüksel Sözleşmesi hükümleri hava taşımacılığında geçerli değildir.

 

Soru 3. Yurtdışında konşimento düzenlenmeden taşıyıcı tarafından teslim alınan eşya yükleme esnasında kaybolursa taşıyıcının sorunluluğu nedir?

Cevap: Konşimento Brüksel Sözleşmesinin en önemli şartlarından biri olup konşimento hamilini taşıyıcının sorumsuzluk kayıtlarından korumaktadır. Konşimento düzenlenmeden eşya taşıyıcıya teslim edilmişse Brüksel Sözleşmesi kuralları uygulanamayacaktır.

 

Soru 4. Konşimetoda bilgilerin eksik ya da yanlış verilmesi, taşıma sırasında olası bir hasar durumunda taşıyıcının sorumluluğunu ne yönde etkiler?

Cevap:  Türk Ticaret Kanunun 1186/5. maddesine göre, yükletenin eşyanın cinsini veya değerini kasten gerçeğe aykırı bildirmesi durumunda  taşıyanın  eşyanın uğradığı veya eşyaya ilişkin zıya veya hasar nedeniyle sorumlu olmayacağı belirtilmiştir. Bu sebeple Konşimentoda eşyaya ait bilgilerin doğru ve eksiksiz olarak bildirilmesi, zararın karşılanması bakımından büyük önem arz etmektedir.

 

Soru 5. Gümrük mevzuatına göre, deniz yoluyla gelmiş eşyada gümrük işlemleri bitirilmiş eşyaları hangi belge ile teslim alınır?

Cevap: Gümrük Yönetmeliğinin “Eşyanın Teslimi “ başlıklı 130 uncu maddesinde eşyaları  boşaltma yerinde konşimentoda teslim edileceği gösterilen ve bir nüshasını taşıyan kimseye ve eğer konşimento emre muharrer ise ciro ile devralmış kişiye telim olacağı belirtilmiştir. Gümrük işlemleri bitirilen eşyaların teslimi alınmasında konşimentonun alıncı nüshasının ibrazı yeterlidir.